ชาว‘ตลาดบางหลวง ร.ศ.112’ ลมหายใจ‘วิถีจีน+ไทย’ เสน่ห์‘ความโบราณที่ยังมีชีวิต’

"ถึงตลาดจะเงียบลงไป แต่ชีวิตของพวกเราก็ยังต้องดำเนินไปต่อ” ...เสียงจากคุณยายท่านหนึ่ง บอกเล่าชีวิตของผู้คนที่นี่...ที่ “ตลาดบางหลวง ร.ศ. 112 ต.บางหลวง อ.บางเลน จ.นครปฐม” ชุมชนเก่าแก่ริมแม่น้ำท่าจีน ที่มีอายุมากกว่า 100 ปี ซึ่งวันนี้หลายคนตั้งใจพลิกฟื้นตลาดแห่งนี้ให้กลับมามีชีวิตชีวาขึ้นอีกครั้ง ซึ่งนอกจากบ้านเรือนห้องแถวโบราณเก่าแก่ ชีวิตผู้คนที่นี่ก็มีแง่มุมน่าสนใจ...

“ชีวิตชาวตลาดบางหลวง ร.ศ. 112”

สมศักดิ์ อยู่มาก ผู้ใหญ่บ้าน หมู่ 1 ตลาดบางหลวง ร.ศ.122 ซึ่งเป็น “ลูกหลานรุ่นที่ 3 ชาวจีนบางหลวง” ได้ถ่ายทอดเรื่องราวจากอดีตถึงปัจจุบันของตลาดแห่งนี้ ให้ฟังว่า ชุมชนบางหลวงก่อตั้งขึ้นประมาณ ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2436) โดยเป็นชุมชนซึ่งตั้งอยู่ริมแม่น้ำท่าจีน ก่อนที่จะกลายมาเป็นย่านการค้าสำคัญในบริเวณนี้ ในชื่อ “ตลาดบางหลวง”

สำหรับที่มาของการเกิดเป็น “ตลาดบางหลวง” แห่งนี้ ผู้ใหญ่บ้านคนเดิมเล่าว่า เริ่มจากการที่มีชาวจีนหลายคนอพยพหนีภัยสงคราม และความแร้นแค้น มาจากเมืองจีน โดยการ “โล้สำเภา” กันมาเป็นกลุ่ม ๆ จากนั้นก็ล่องเรือเข้ามาตามแม่น้ำ ซึ่งมีชาวจีนกลุ่มหนึ่งตัดสินใจที่จะลงหลักปักฐานที่พื้นที่นี้ จากนั้นก็เริ่มมีญาติพี่น้องคนอื่น ๆ ตามมาเพิ่มเติม จนชุมชนขยายใหญ่ขึ้น

ในเวลาต่อมาก็ได้กลายเป็นชุมชนริมแม่น้ำท่าจีนที่สำคัญอีกแห่งหนึ่ง ทั้งนี้ ผู้ใหญ่บ้านสมศักดิ์ ระบุว่า ชาวจีนที่เข้ามาตั้งหลักแหล่งที่บางหลวงนี้ สามารถแบ่งออกได้ 3 กลุ่ม คือ 1. กลุ่มคนจีนในตลาด ที่มีอาชีพค้าขาย รวมถึงพวกช่างต่าง ๆ อาทิ ช่างตีเหล็ก ช่างทอง ช่างบัดกรี 2. กลุ่มคนจีนทำสวน ที่มีอาชีพเพาะปลูก แล้วนำผลผลิตที่ปลูกได้มาขายที่ตลาด หรือไม่ก็ล่องเรือไปขายที่กรุงเทพฯ และ 3. กลุ่มคนจีนเลี้ยงหมู มีอาชีพเลี้ยงหมูขาย ทั้งนี้ ชุมชนนี้ไม่เคยมีปัญหาเรื่องของความแตกต่าง เพราะอยู่ด้วยกันแบบพี่น้อง ที่นี่จึงไม่เคยเกิดปัญหาเรื่องเชื้อชาติหรืออะไรเลย

“ในอดีตตลาดบางหลวงเจริญมากเพราะเป็นท่าเทียบเรือและท่าขนส่งทางเรือที่ใหญ่ เรียกว่าเป็นแหล่งค้าขายทางน้ำที่ใหญ่และสำคัญแห่งหนึ่งของ อ.บางเลน ซึ่งด้วยความที่เป็นเสมือนศูนย์กลางการขนส่งสินค้า จึงคึกคักไปด้วยผู้คน แต่หลังจากเส้นทางคมนาคมเปลี่ยนแปลง ตลาดก็เริ่มเปลี่ยนไป” ...ผู้ใหญ่สมศักดิ์ กล่าว

พร้อมบอกว่า ตลาดบางหลวงจากยุครุ่งเรืองก็เข้าสู่ช่วงซบเซา เมื่อมีการสร้างถนนหนทาง ทำให้การเดินทางทางบกสะดวกสบายขึ้น การเดินทางทางเรือจึงเริ่มถูกมองข้าม และซบเซาลงไป ซึ่งส่งผลทำให้ตลาดบางหลวงที่เคยคึกคัก...เงียบเหงาลงไปพร้อมกันด้วย แม้จะเงียบเหงาลงไป แต่ชุมชนกับผู้คนที่นี่ก็ยังต้องดำเนินชีวิตกันต่อไป โชคดีที่หลายคนในชุมชนยังไม่ทอดทิ้ง แต่พยายามรักษาตลาดนี้ไว้ ไม่ให้เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาที่เคลื่อนผ่าน ตลาดบางหลวงจึงยังคงบรรยากาศไว้ได้ไม่ตกหล่น

ไม่สูญสลายไปเหมือนย่านเก่าแก่ย่านอื่น ๆ

“ร้านรวงต่าง ๆ ที่เคยมีในอดีต ก็มีการอนุรักษ์ไว้ได้สมบูรณ์ ไม่ว่าจะเป็นร้านอ่วยแซโอสถ ร้านยาจีนที่โด่งดังในอดีต ร้านทองแซ่ฮั้ว ร้านบัดกรีโลหะ โรงตีเหล็ก วิกหนัง รวมถึงร้านเจี่ยซุ่นกี่ ร้านกาแฟโบราณประจำชุมชน ที่ทายาทร้านกาแฟร้านนี้ได้รับการสืบทอดสูตรการชงกาแฟโบราณมาแล้วถึง 3 รุ่น นอกจากนี้ ขนมหรืออาหารที่หาทานยากบางชนิด ก็ยังหาทานได้ที่นี่ เช่น ขนมชุนเปี๊ยะ ที่ปัจจุบันหาคนทำเป็นได้น้อยแล้ว” ...ผู้ใหญ่บ้านคนเดิมกล่าว

อย่างไรก็ตาม เขายอมรับว่า ยังมีเรื่องให้เป็นห่วงอยู่ คือ “การสืบทอดของดีในตลาดบางหลวง” ที่อาจไม่มีผู้สืบทอด โดยยุคสมัยที่เปลี่ยน การดำเนินชีวิตผู้คนก็เปลี่ยนตาม เด็กรุ่นใหม่จึงไม่ค่อยอยากสืบทอดอาชีพที่มีแต่โบราณเพราะมองเป็นงานที่ยากลำบาก ค่าตอบแทนน้อย สู้ไปหางานทำ ไปเป็นมนุษย์เงินเดือนดีกว่า ทำให้เหลือแต่คนแก่เฝ้าบ้าน เมื่อเป็นเช่นนี้ วิถีชีวิตและอาหารดั้งเดิมบางอย่างที่ไม่มีการสืบทอดก็เสี่ยงที่จะสูญหายไป ...นี่คือความกังวลใจของผู้ใหญ่บ้านในพื้นที่นี้

​

ด้าน ลุงสมาน วิเชียรศรี ปราชญ์ท้องถิ่น “ทายาทรุ่น 3 ของโรงตีเหล็ก” ประจำตลาดบางหลวง ร.ศ.112 ซึ่งยังสืบทอดการตีเหล็กแบบโบราณ และอนุรักษ์โรงตีเหล็กโบราณไว้ เล่าเสริมว่า... สมัยนั้นตลาดนี้รุ่งเรืองมาก มีผู้คนเดินทางเข้ามาค้าขายคึกคัก ซึ่งโรงตีเหล็กก็มีลูกค้าแวะเวียนมาใช้บริการกันอย่างหนาตา ทั้งมาสั่งตีเครื่องมือการเกษตร ทั้งสั่งตีดาบและมีด แต่พอบ้านเมืองเจริญขึ้น เครื่องไม้เครื่องมือการเกษตรทันสมัยขึ้น โรงตีเหล็กก็เริ่มเสื่อมความนิยมลง จนอาชีพช่างตีเหล็กเริ่มสูญหาย

“อาชีพตีเหล็กเป็นอาชีพที่ไม่สบาย ลูกหลานก็เลยไม่อยากทำกัน บ้านเราจึงไม่มีคนสืบทอด คิดว่าถ้าหมดผมแล้ว อาชีพและโรงตีเหล็กนี้ก็คงตายไปด้วย แต่ถ้าผมยังอยู่ก็จะอนุรักษ์ต่อไป” ...ทายาทรุ่น 3 โรงตีเหล็กบางหลวงกล่าว

เสน่ห์อีกอย่างหนึ่งของที่นี่ คือ “ดนตรีจีนโบราณ” ซึ่งที่ตลาดบางหลวงเป็น “ชุมนุมนักดนตรีจีน” ที่หลงเหลืออยู่ไม่กี่แห่งในประเทศไทย โดยยังคงอนุรักษ์ไว้ไม่ให้สูญหาย ซึ่งประวัติความเป็นมาของดนตรีจีนแห่งบางหลวงนั้น ก็นับว่ายาวนาน และมีจุดที่สำคัญจุดหนึ่งอยู่ที่ “ตัวโน้ตจีนโบราณอายุกว่า 4,000 ปี” ซึ่งปัจจุบันหานักดนตรีที่เล่นโน้ตแบบนี้ได้น้อยมาก

กับดนตรีจีนนี้ ผู้ใหญ่สมศักดิ์ บอกว่า... เป็นส่วนหนึ่งที่ติดตัวบรรพบุรุษของที่นี่มา ทุกคนล้วนมีทักษะดนตรีจีน บางคนก็ติดเครื่องดนตรีมาด้วย สมัยนั้นหลังเลิกงาน พวกอากง ผู้เฒ่า ต่างก็จะมารวมตัวกันที่ตลาด โดยจะเล่นดนตีจีนไปด้วย จิบน้ำชาไปด้วย เพื่อคลายความเหงาที่จากบ้านเกิดมาไกล รวมถึงได้สื่อสารสอบถามสารทุกข์กัน แต่ภายหลังคนเล่นดนตรีจีนลดลง ทำให้ดนตรีจีนเริ่มสูญหาย จนเมื่อปี 2547 มีคนเจอเครื่องดนตรีจีนในโรงเจบ้วนฮกตึ๊ง กลุ่มรักดนตรีจีนจึงเริ่มฟื้นฟูขึ้นอีกครั้ง โดยมีหัวเรี่ยวหัวแรงใหญ่ แถมยังเป็นนักดนตรีจีนฝีมือระดับปรมาจารย์ อย่าง อาจารย์เฉาบู๊-พิบูลย์ เลิศมโนรัตน์ มาช่วยสอนให้ด้วย

“เราทุกคนก็หวังว่าเสียงดนตรีจีนนี้จะยังอยู่คู่กับตลาดบางหลวงแห่งนี้ตลอดไป” ...ผู้ใหญ่สมศักดิ์ กล่าว

​

ผู้ใหญ่สมศักดิ์ เล่าทิ้งท้ายว่า สมัยก่อนบ้านเรือนร้านรวงของตลาดบางหลวงจะเป็นการสร้างแบบมุงหลังคาจากติดกัน ต่อมาได้มีการปรับปรุงเป็นบ้านไม้ห้องแถวสองชั้นหันหน้าเข้าหากัน ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยห้องแถวไม้โบราณนี้มีทั้งหมด 130 ห้อง และห้องแถวไม้เหล่านี้นี่เองที่เป็นที่มาของคำว่า “บ้านเก่า...เหล่าเต๊งไม้” โดยปัจจุบันยังคงสภาพดีอยู่ จนมีกองถ่ายละครและภาพยนตร์แนวพีเรียดย้อนยุค รวมถึงกองถ่ายโฆษณา-หนังสือแฟชั่น มาใช้ “ตลาดบางหลวง” เป็นโลเกชั่นถ่ายทำอยู่เรื่อย ๆ ซึ่งละครเรื่อง “คมแฝก” ที่โด่งดังก็เป็นหนึ่งในนั้น โดย ผู้ใหญ่สมศักดิ์ บอกว่า “พอมีกองถ่ายเข้ามาถ่ายทำ ชื่อ ตลาดบางหลวง นี่ก็เป็นคำค้นหาของผู้ที่ชื่นชอบกลิ่นอายเก่า ๆ...

พอมีคนมาเที่ยว คนในชุมชนก็ดีใจ

ที่ชื่อ ตลาดบางหลวง ยังไม่ถูกลืม”.

บดินทร์ ศักดาเยี่ยงยงค์ : เรื่อง / ศิริโรจน์ ศิริแพทย์ :ภาพ